Ýmsar upplýsingar er að finna um umhverfismál á heimasíðu Umhverfisráðuneytisins og um mengunarmál á heimasíðu Hollustuverndar Ríkisins. Einnig er þess virði að líta á samantekt á nýútkominni Skýrslu um ástand umhverfisins á norðusrslóð

ANDRÚMSLOFTIÐ

Aukin áhersla hefur verið lögð á að fylgjast með loftmengun á Íslandi á síðari árum og komið hefur í ljós að loftmengun er að öllu jöfnu ekki mikil hérlendis.

Sums staðar á landinu er loftmengun meiri en ella vegna útblásturs frá iðjuverum og samgöngutækjum. Iðnaðarmengun er mest í sambandi við fiskimjölsverksmiðjur og málmbræðslur, en víða eru einnig vandamál vegna sorpbrennslu. Loftmengun yfir jarðhitasvæðum og í kringum þau er nokkur. Mengun frá útblæstri bifreiða er mest á Stór-Reykjavíkursvæðinu enda er þar að finna yfir helming af farartækjum landsmanna. Hollustuvernd ríkisins hefur framkvæmt mælingar á blýinnihaldi og ryki í lofti. Niðurstöðurnar hafa verið sveiflukenndar vegna óstöðugs veðurfars. Úrkoma er tíð og veðurfar sjaldnast kyrrt. Blýmengun í umhverfinu hefur minnkað mikið eftir að farið var að nota blýlaust bensín.

Veðurstofa Íslands mælir stöðugt loftgæði við Írafoss sem er rúma 40 km austan við Reykjavík. Þar eru daglega tekin sýni af brennisteini og brennisteinstvíoxíði (SO2) og auk þess mælt sýrustig, súlfat og natríum í úrkomu . Mengun er lítil á þessum slóðum.

Heildarútstreymi koltvíoxíðs (CO2) af mannavöldum hérlendis var áætlað 2,9 millj tonna 1990. Veigamesti þátturinn þar var brennsla á fljótandi eldsneyti eða um 82%. Koltvíoxíð á stóran þátt í myndun gróðurhúsaáhrifa.

Útstreymi brennisteinstvíoxíðs (SO2) árið 1990 var áætlað 11 þús tonn og stafar mestmegnis af brennslu gasolíu og svartolíu í iðnaði og skipum og af starfsemi járnblendi- og álverksmiðju.

Útstreymi brennisteinsvetnis (H2S) frá jarðhitasvæðum, hefur einnig verið talin líkleg uppspretta brennisteinstvíoxíðs með því að ganga í samband við súrefni loftsins. Fylgst með þessu t.d. við Nesjavallavirkjun en ekki hefur orðið vart við verulega mengun af þessum völdum.

Geislavarnir ríkisins fylgjast með geislavirkum efnum í sjó og á landi, í lofti og í matvælum. Niðurstöður þeirra mælinga sem gerðar hafa verið benda til þess að geislavirkni í umhverfi og matvælum sé lítil. Mæligildi í umhverfinu eru í mörgum tilvikum jafnvel lægri en annars staðar í Vestur-Evrópu fyrir Chernobyl-slysið.

Talið er að í upphafi landnáms hafi 65-70% af yfirborði landsins verið þakið meira eða minna samfelldum gróðri. Aðeins 15-20% voru hrjóstur og einkum á miðhálendinu, í bröttum fjallahlíðum og við jökulrendur. Grasbítar af spendýrakyni voru engir í landinu fyrir landnámstíð og því óx gróður í friði fyrir beit og afskiptum mannsins allt frá lokum síðasta ísaldarskeiðs. Búseta mannsins raskaði viðkvæmu jafnvægi lífríkisins á tiltölulega skömmum tíma. Landið var notað til beitar og skógarnir ruddir undir ræktarlönd eða höggnir í timbur, eldivið og til kolagerðar. Stöðugt og vaxandi beitarálag olli frekari breytingum í gróðurríkinu. Langt fram á þessa öld var vetrarfóðrun hins vegar hemill á framleiðni í búskap. Tún stækkuðu lítið og bændur urðu að treysta á beitilöndin einning á veturna. Eftir seinni heimsstyrjöldina varð bylting í landbúnaði hérlendis með tilkomu nýrrar tækni og vélvæðingar. Vetrarfóðrun var ekki lengur takamarkandi og þar af leiðandi fjölgaði búfénaði mjög sem leiddi til enn meiri ofbeitar og frekari gróðureyðingar í mörgum landshlutum. Samfelldur gróður þekur nú aðeins fjórða hluta landsins.

Fokjarðvegur er algengasta jarðvegsgerðin á þurrlendi og er hann blandaður gosösku. Hann er að mestu leyti sendið, fínkorað set og það vantar í jarðveginn leir, sem gæti haldið honum saman. Þetta veldur því að vatns- og vindsvörfun vinna auðveldlega á honum. Við landnám er talið að skóglendi hafi þakið um einn fjórða hluta af yfirborði landsins en eftir 1100 ára búsetu vaxa birkikjarr og birkiskógar nú aðeins á u.þ.b. 1% af yfirborði landsins og flestir þeirra eru í slæmu ásigkomulagi.Þegar trén hurfu olli það hrikalegum uppblæstri í lausum gosefnajarðveginum. Nærri tveir þriðju af upprunalegur gróður- og jarðvegslagi landsins hafa glatast á 1100 árum.

Eitt brýnasta verkefnið í umhverfismálum á Íslandi er að berjast gegn gróður- og jarðvegseyðingu sem m.a. stafar af áníðslu á gróðri í aldaraðir. Verulegt átak hefur verið gert til að stöðva þessa þróun. Þrátt fyrir það bendir margt enn til þess að þróuninni hafi ekki verið snúið við og að gróðureyðing sé meiri á hverju ári en það sem fæst aftur með uppgræðslu og sjálfsgræðslu.

Ísland er stjálbýlt, þungaiðnaður lítill og jarðyrkja ekki mikil. Meindýraeitur er fremur lítið notað í landbúnaði og heildarnotkun áburðar í landinu er fremur lítil m.a. vegna þess að vaxtartími er stuttur og aðallega ræktað gras til fóðrunar og beitar handa búpeningi.

Jarðvegsmengun er þ.a.l. óveruleg miðað við önnur lönd og þá aðallega um að ræða staðbundna mengun.

Árið 1990 voru tekin sýni af barnaleikvöllum í Reykjavík og mælt í þeim blý. Blýinnihaldið reyndist vera undir hættumörkum. Hugsanlega er hætta á blýmengun í jarðvegi af völdum skotveiðimanna einkum á æfingasvæðum. Því miður hafa engar rannsóknir farið fram þar að lútandi. Blý getur verið mjög skaðlegt lífverum og getur valdið m.a. varanlegum skaða á miðtaugakerfinu.

Eiturefnið PCB(lífrænt klórsamband) hefur fundist í jarðvegi við Sundahöfn í Reykjavík og eru rannsóknir í gangi varðandi það málefni. Talið er að PCB geti verið krabbameinsvaldandi.

Mest allt það vatn sem fer til neyslu hérlendis er grunnvatn. Það fæst úr lindum, borholum og brunnum. Nokkur sveitafélög eru þó enn háð yfirborðsvatni. Grunnvatn hentar yfirleitt til almennra nota. Yfirborðsvatn er aftur á móti iðulega mengað af mold og öðrum óhreinindum. Þau stafa af vatnselg í stórrigningum, snjóbráð og jarðvegsfoki sem fylgir miklum uppblæstri. Óvíða í heiminum er eins mikil vatnsnotkun á mann og hér á landi. Þörf fyrir hreint vatn á heimilum og í iðjuverum eykst sífellt. Fiskvinnsla og fiskeldi taka langmest til sín. Talið er að 25 tonn af vatni þurfi fyrir hvert tonn af frystum fiski.

Nóg er af hreinu grunnvatni á þeim svæðum sem eru yngst, jarðsögulega séð. Mikið af því er reyndar á afskekktum svæðum en mikilvægar uppsprettulindir eru á Reykjanesi í námunda við mestu þéttbýlissvæði landsins. Þorri landsmanna er þannig vel settur hvað varðar ferskt vatn og frekari möguleika á nýtingu þess. Hins vegar gæti frekari þróun vatnsfreks iðnaðar valdið nokkrum áhyggjum frá efnahagslegu og náttúruverndarsjónarmiði. Ef nauðsynlegt reyndist að nýta grunnvatnslindir utan byggðasvæða yrði það bæði fjárfrekt og gæti valdið röskun á viðkvæmri náttúru landsins.

Vatn hérlendis er talið hreint og að mestu leyti laust við mengun. Súrt regn hefur engin teljandi áhrif á grunnvatnið, sýrustig þess er á milli 7,5 og 9,5 pH. Íbúar hérlendis eru fáir og því fremur lítið notar af gróðuráburði og meindýraeitri í landbúnaði og þ.a.l. lítil hætta á ofauðgun eða mengun vatns nema hvað varðar staðbundin vandamál.

Mesta hættan sem steðjar að grunnvatnslindum landsins er mengun frá vaxandi þéttbýli, einkum á Reykjanesi og í kringum Reykjavík. Auk þess veldur stóraukinn ferðamannastraumur og útivist á áður afskekktum stöðum hættu á grunnvatnsmengun þar sem dýrmætar vatnsuppsprettur eru víða óvarðar og úrgangur rotnar hægt vegna kaldrar veðráttu hérlendis.

Aukið kapp hefur verið lagt á það á undanförnum árum að varðveita fjölbreytni lífríkis og kjörlendi dýra og plantna. Árið 1970 voru samkvæmt Náttúruminjaskrá aðeins 8 vernduð og friðlýst svæði í landinu, samtals 533 km, en árið 1992 voru þau orðin 72 og náðu yfir 9,264 km.

Plöntur:

Helsta einkennið á gróðurríki landsins er fábreytni tegunda og er það bæði vegna norðlægrar staðsetningar landsins og einkum og sér í lagi einangrunar þess frá öðrum löndum. Friðaðar eru 31 tegundir háplantna og eru nokkrar þeirra í útrýmingarhættu. Eina innlenda trjátegundin sem myndar skóga er birki (Betula pubescens)og eins og fyrr segir þekja birkiskógar og kjarr aðeins um 1% af flatarmáli landsins.

Ræktun votlendis og framræsla í stórum stíl á undanförnum 40 árum hefur sett sitt mark á gróðurinn. Tegundum þar hefur fækkað og tegundasamsetning breyst. Talsvert hefur þó dregið úr framræslu á seinustu árum.

Einungis fjórar tegundir villtra landspendýra lifa á Íslandi. Aðeins ein þeirra, fjallarefurinn (Alopex lagopus) er upprunaleg hér, hinar hafa borist hingað með mönnum. Langtímasveiflur hafa orðið í refastofninum en ekki er vitað hvað veldur þeim. Refastofninn er nú mjög lífvænlegur en alvarlegasta ógnin er ræktun innfluttra blárefa sem hafa sumir lagst út og kynblandast íslenska stofninum. Þar með hætta á að einhver af erfðaeinkennum hans glatist.

Minkurinn (Mustela vison) er annað villt spendýr sem fluttur var til landsins skömmu eftir 1930 og er reynt að halda stofninum niðri með veiðum.

Talið er að hagamús (Apodemus sylvaticus) hafi verið flutt mjög snemma til landsins. Hún þrífst vel víðast hvar, einkum í birkiskógum og við ströndina.

Íslenska hreindýrið (Rangifer tarandus) er af norskum húsdýrastofni og flutt hingað á 18.öld. Dýrin voru alfriðuð 1901. Nú er aftur á móti veruleg hætta á að stofninn sé orðinn það stór að hann gangi um of á fæðuna og gæti það valdið hruni meðal dýranna. Nýjar reglur hafa því verið settar um stjórnun og veiðar hreindýrastofna hérlendis sem leyfa ákveðinn veiðikvóta árlega.

Um 72 fuglategundir verpa reglulega á Íslandi. Geirfugl (Pinguinus impennis) dó út hér á landi árið 1844. Talið er að tvær tegundir séu nú að hverfa úr tölu varpfugla en það eru keldusvín (Rallus aquaticus) og haftyrðill (Alle alle). Hugsanlegt er að keldusvínið sé þegar hætt að verpa hér. Fálkinn (Falco rusticolus) og haförn (Haliaeetus albicilla) eru friðaðir. Helsta bráð fálkans er rjúpa (Lagopus mutus), en hún er eini villti hænsnfuglinn á Íslandi og eftirsóttasta bráð skotveiðimanna. Rjúpnastofninn tekur reglubundnum 10 ára stofstærðarsveiflum og hefur undanfarið verið í mikilli lægð. Haustið 1993 stytti Umhverfismálaráðherra rjúpnaveiðitímabilið nokkuð til verndar stofninum en við lítill fögnuð skotveiðimanna landsins.

Sjófuglar skipa mikilvægan sess í fuglaríki landsins. Flestir stofnarnir eru líka mikilvægir á alþjóðamælikvarða því einstaklingarnir eru það margir að þeir eru oft verulegur hluti þessara fuglastofna í öllum heiminum. Stærstu fuglabjörgin, Látrabjarg, Hælavíkurbjarg og Hornbjarg, eru meðal stærstu fuglabyggða á Norður-Atlandshafi. Margar sjófuglategundir verpa hérlendis og er lundinn (Fratercula arctica) þeirra algengastur og líklega algengasti fugl landsins.

Af hryggleysingjum eru skordýr mest áberandi hér á landi og í ferskvatni, en fjölbreytni hryggleysingja er miklu minni þar heldur en í sjónum í kringum landið. Það er vegna þess að þar sem kaldur og hlýr sjór blandast skapast skilyrði fyrir auðugt líf. Umfangsmiklar rannsóknir á útbreiðslu og magni botndýra innan efnahagslögsögu Íslands og tengslum þeirra við aðrar lífverur sjávar hófust 1992. Gert er ráð fyrir að þeim ljúki 1998. Vísindamenn búast við að finna allt að 3.000 tegundir hryggleysingja, og hugsanlega margar sem aldrei hafa fundist hér við land áður og e.t.v. einhverjar nýjar fyrir vísindin.

Sjávarútvegur er burðarás íslensks efnahagslífs. Eftir að Íslendingar fengu full yfirráð yfir miðunum kringum landið, með útfærslu fiskveiðilögsögunnar í 200 mílur árið 1975, hefur okkur gefist kostur á að nýta lífríki sjávar með skynsamlegum hætti. Um hitt má deila hvernig til hafi tekist. Eftirfarandi tegundir eru mikilvægastar:

Þorskur (Gadus morhua) . Þótt vitað hafið verið áður að þorskstofninn sé takmörkuð auðlind var ekki gripið til víðtækra stjórnunaraðgerða á veiðum fyrr en 1975 þegar fiskveiðitakmörkin voru færð út í 200 mílur. Frá þeim tíma hefur Hafrannsóknarstofnunin gert tillögur um hámarksafla á þorski á hverju ári. Árlega hefur verið farið fram úr þessum tillögum. Stærð veiðistofnsins (4 ára og eldri) var um 2,5 millj. tonn árið 1955. Þegar veiðistjórnun var komið á (1975) var veiðistofninn 1,0 millj. tonn, en er nú kominn niður í um 600 þús. tonn og hefur aldrei verið minni. Ársaflinn nú stefnir í um 200 þús. tonn en gæti með stærri stofni verið a.m.k. 350 þús. tonn árlega

Aðrar tegundir sem aðallega eru veiddar eru ýsa, ufsi, karfi(þrír stofnar), síld, loðna, grálúða, hrognkelsi, humar, rækja og hörpudiskur. Ástand þessara stofn er u.þ.b. í jafnvægi, nema einn af 3 karfastofnum er ofveiddur og um ástand hrognkelsastofna er lítið vitað.

Í samræmi við ákvörðun Alþjóðahvalveiðiráðsins hefur bann við hvalveiðum í atvinnuskyni gilt á Íslandi frá 1986. Veiðar í rannsóknaskyni voru stundaðar til 1989 en frá þeim tíma hafa engar hvalveiðar verið stundaðar hér við land. Rannsóknir hafa verið gerðar á undanförnum árum til að fá sem gleggst yfirlit yfir ástand stofnanna í því skyni að tryggja sem skynsamlegasta nýtingu þeirra. Samkvæmt þeim rannsóknum bendir allt til þess að stofnar langreyðar, sandreyðar og hrefnu þoli vel takmarkaðar veiðar.

Selveiðar hér við land eiga sér enn lengri hefð en veiðar á hval. Uppistaðan í veiðinni hefur verið kópar landsels (Phoca vitulina) og kópar útsels (Halichoerus grypus). Mikill samdráttur hefur orðið í veiðunum síðari ár. Áður voru selir mest veiddir vegna skinnana en á síðari árum til að halda fjölgun þeirra í skefjum. Útsel hefur fjölgað á síðustu árum og er áætluð stofnstærð nú um 10,000 dýr. Landselsstofninn hefur hins vegar minnkað og nú er talið að eftir séu um 20.000 dýr. Lítið er veitt af landsel og talið er að aðalorsakir fækkunar hans séu fjölgun útsels, röskun í umhverfi á kæpingarstöðvum, slysadauði í lagnetum o. fl.

Hafrannsóknastofnunin hefur gert athuganir á kvikasilfri í sjónum kringum landið. Niðurstöður sýna að kvikasilfur er víðast hvar nálægt eðlilegum mörkum.

Mæling á leifum eiturefna í lífverum er m.a. gagnleg til að staðfesta niðurstöður mælinga á mengun í umhverfinu. Engin sérstök rannsóknarstofnun hérlendis hefur það hlutverk að fylgjast með þessum málum hérlendis. Ýmsar stofnanir hafa þó framkvæmt slíkar rannsóknir svo sem Náttúrufræðistofnun Íslands, Rannsóknarstofnun landbúnaðarins, Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins, Líffræðistofnun Íslands og fleiri. Þær rannsóknir sem gerðar hafa verið fram til þessa benda ekki til þess að um mengun yfir hættumörkum sé að ræða.

Kvikasilfursinnihald í þeim fiskum sem ná hæstum aldri svo sem í elstu lúðum getur þó verið of hátt fyrir daglega neyslu. Rannsóknir við op á jarðhitasvæðum eða gosstöðvum neðansjávar benda til að þar sé aðeins um minni háttar myndun kvikasilfurs að ræða. Kadmíummagn í sjó var líka athugað. Það var einnig innan eðlilegra marka.

Kræklingur (Mytilus edulis) er iðulega notaður sem vísitegund efnamengunar , einkum hvað varðar þungmálma. Rannsóknir sem gerðar voru á kræklingi sýna að magn af blý og kvikasilfri voru innan þeirra marka sem leyfileg eru í skelfiski ætluðum til átu.

Lífræn klórsambönd í þorskalýsi hafa verið greind reglulega á síðari árum. Niðurstöður úr þeim athugunum sýna af magn PCB og DDT er vel innan þeirra viðmiðunarmarka sem sett hafa verið fyrir neysluhæf matvæli.

Ofauðgun sjávar í nágrenni við þéttbýlissvæðin suðvestanlands hefur ekki verið talið vandamál vegna m.a. kröftugra strauma og umróts í strandsjónum.

Mengun af völdum holræsa og fiskeldisstöðva er sums staðar mælanleg og sorphaugar utan Stór-Reykjavíkursvæðisins valda víða vandamálum. Af og til hafa minni háttar olíuslys orðið með staðbundnum áhrifum á lífríkið.

Umhverfisráðuneytið var stofnað árið 1990. Þeir málaflokkar sem umhverfisráðuneytið sér um eru aðallega náttúruvernd, verndun og stjórnun á stofnum villtra dýra, eftirlit með gróðurlendum umhverfisrannsóknir og vöktun, skipulags- og byggingamál, mengunarmál og alþjóðlega samskipti í umhverfismálum.

Nokkrar stofnanir sjá síðan um stjórnun, eftirlit og verndun umhverfisins svo sem náttúruvernd, fiskveiðistjórnun landgræðslu, skipulag og mengunarvarnir undir yfirumsjón umhverfisráðuneytisins.

Fyrstu merki þess að Íslendingar sýndu áhuga á náttúruvernd komu í ljós rétt fyrir síðustu aldamót með birtingu nokkurra blaðagreina en fyrstu raunverulegu aðgerðirnar í þá átt voru þegar Þingvellir voru friðaðir árið 1928. Náttúruverndarlög voru sett árið 1956 og er megintilgangur þeirra að tryggja verndun og fjölbreytileika lands og lífríkis.

Fjórar stofnanir sjá um daglega framkvæmd náttúruverndar: Náttúruverndarráð, Fuglafriðunarnefnd, Veiðstjóri og Náttúrufræðistofnun. Náttúrverndarráði er ætlað að sjá um friðun svæða, villtra dýra og plantna og kjörlendis þeirra, eftirlit með náttúru landsins og að vera ráðuneytinu til ráðgjafar um framvæmd náttúruverndarlaganna. Fuglafriðunarnefnd veitir umhverfisráðuneytinu ráðgjöf um allt sem varðar friðun fugla og fuglaveiðar í landinu. Veiðistjóri framfylgir stefnu stjórnvalda viðkomandi verndun og stjórnun villtra fugla og spendýrastofna (að hvölum undanskildum). Náttúrufræðistofnun fæst við rannsóknir í jarðfræði, grasafræði og dýrafræði og er ábyrg fyrir rannsóknum á stofnum villtra dýra í samvinnu við veiðstjóra.

Árið 1977 voru fyrstu takmarkanirnar settar á þorskveiðar hér við land í kjölfar þess að Hafrannsóknastofnunin sendi frá sér "svarta skýrslu" 1975. Næstu árin var komið á vísi að kvótakerfi og fjárfestingi í nýjum fiskiskipum var háð því skilyrði að eldri skip væru úrelt. Nýtt kvótakerfi var síðan hannað 1984 og er núverandi kerfi byggt á því. Mengintilgangur þess er eftirfarandi:

1. Að vernda fiskistofnana svo þeir gefi sem mest af sér þegar til lengri tíma er litið.

2. Að nýta auðlindir sjávar samkvæmt vísindalegum niðurstöðum og á sem hagkvæmastan hátt fyrir þjóðarbúið.

3. Að hvetja til betri skipulagningar í sjávarútvegi og betri meðferðar hráefnis til að auka gæði og verðmæti fiskafurða.

Sérstakir eftirlitsmenn fylgjast síðan með því að settum reglum sér framfylgt ásamt skipum Landhelgisgæslunnar.

Stjórnun á fiskveiðum hér við land hefur skilað nokkuð góðum árangri. Takmarkanir á afla hafa m.a. leitt til þess að meira er vandað til framleiðslu fiskafurða og verðmæti hafa aukist þrátt fyrir minna hráefni.

Landgræðsla er að mestu í höndum Landgræðslu ríkisins og Skógræktarinnar, undir yfirstjórn landbúnaðarráðuneytinsins og í samvinnu við umhverfisráðuneytið. Skógræktin sér aðallega um að vernda leifar birkiskóga, gróðursetja skjólbelti og rækta upp nýja skóga með innfluttum trjám.

Sérstakt átak hefur verið gert á síðustu árum til að auka samstarf við sveitarstjórnir, ýmis samtök,bændur og aðra einstaklinga. Beit í fjallhögum þar sem gróður er á undanhaldi hefur verið takmörkuð eða bönnuð alveg. Ráðgert er að auka beitarþolsrannsóknir og stjórnun beitar. Stefnt er að því að haga beit eftir ástandi lands og verjar gróðurþekju á viðkvæmum svæðum eftir því sem kostur er bæði til fjalla og á láglendi. Mikilvægt er í því efni að stjórna beit hrossa því alvarlegt ástand er að skapast víða vegna þess hve hrossum hefur fjölgað mikið á seinni árum. Með stjórnun í landbúnaðarmálum hefur beitarálagi verið létt af birkiskógum og hefur ástand þeirra heldur skánað. Árið 1990 samþykkti Alþingi ályktun um að stöðva eyðingu jarðvegs og gróðurs þar sem þess er kostur fyrir aldamót og endurheimta eftir megni það sem tapast hefur af gróðri og jarðvegi landsins.

Samkvæmt lögum eru öll sveitafélög skipulagsskyld þ.e. engar byggingar skulu reistar nema þær séu í samræmi við áður samþykkt skipulag. Samkvæmt því er hægt er hægt að stjórna byggingafræmkvæmdum í samræmi við þau áhrif sem þær hafa m.a. á umhverfið.

1. Sjávarmengun:

Mengunarvarnadeild Siglingamálastofnunar sér um að framfylgja eftirliti og vörnum gegn mengun í sjó. Bannað er að losa eiturefni, málma, geislavirk efni og sprengiefni í hafið. Það er skylda olíufélaganna að taka við olíuúrgangi úr skipum og hafnaryfirvöld eiga að koma upp móttöku fyrir sorp frá skipum og búnaði til að fást við olíuleka í höfnum. Það sem helst er ábótavant í þessu efni er hreinsibúnaður til að hreinsa olíu úr sjó.

2. Mengun á landi:

Hollustuvernd ríkisins hefur yfirumsjón með eftirliti með vörnum gegn mengun lofts, jarðvegs og vatns. Einnig er mengunasviði Hollustuverndarinnar ætlað að fylgjast með mengun og gera tillögur um varúðarráðstafanir. Þar eru einnig undirbúin starfsleyfi fyrir fyrirtæki sem umhverfisráðherra gefur út. Um 300 fyrirtæki á Íslandi þurfa starfsleyfi frá umhverfisráðuneytinu. Um helmingurinn eru fiskeldisstöðvar, fiskimjöldsverksmiðjur og sorpurðunarstaðir. Fyrirtækin borga sérstaklega fyrir leyfin.

Í mengunarvarnareglugerð eru viðmiðunarmörk fyrir leyfilega mengun umhverfis. Þar eru m.a. hámarksgildi fyrir efnamengun, gerlamengun í lofti, jarðvegi og vatni, auk þess hávaðamengun. Ákvæði eru um hvernig spilliefnum skuli fargað. Einnig eru strangar reglur um útblástur farartækja.

Það er hlutverk sveitafélaga að tryggja íbúum sínum og fyrirtækjum aðgang að förgunarstað fyrir sorp og framleiðsluúrgang og auk þess að sjá um móttöku á úrgangi öðrum en sprengiefnum og sóttmenguðum og geislavirkum úrgangi. Aðeins á Stór-Reykjavíkursvæðinu hefu þó verið komið upp sérhæfðri stöð fyrir úrgang (Sorpa). Hún þjónar u.þ.b. 60% íbúa landsins.

Reynt hefur verið að finna hentugar aðferðir til að farga hættulegum úrgangi. PCB hefur verið safnað kerfisbundið hérlendis og sent út til eyðingar. Söfnunarkerfi fyrir rafhlöður hættulegar umhverfinu var komið á 1989. Skilvísi hefur verið um 12%. Árið 1991 var opnuð í Reykjavík fullkomin móttökustöð þar sem spilliefni eru flokkuð og þeim pakkað. Efnin eru síðan send til Danmerkur og eytt þar í viðukenndri eyðingarstöð.

Þrátt fyrir það að meðferð úrgangs hafi batnað verulega hérlendis er þó enn langt í land að málin verði komin í viðunandi horf. Meðferð og förgun sóttmengaðs úrgangs er ófullnægjandi og ástand frárennslis víða um land er í megnasta ólestri. Sorpförgun á mörgum stöðum úti á landi er einnig mjög ábótavant.

Enn sem komið er eru hér á landi einungis tvenn gjöld sem sett hafa verið með umhverfisvernd í huga: bensínskattur og skilagjald á einnota drykkjarvöruumbúðir fyrir gos, öl og áfengi. Bensínskattur er lægri á blýlausu bensíni en á blýbensíni til að örva sölu á því blýlausa. Í kjölfar þess hefur þróunin orðið sú að sala á blýlausu bensíni er orðin mun meiri (árið 1991 var markaðshlutdeild þess blýlausa 70%). Búið er að innheimta skilagjald á einnota drykkjarvöruumbúðum síðan árið 1989. Gjaldið er endurgreitt þegar umbúðum er skilað. Skilvísi er um 75%.

Sorpeyðing höfuðborgarsvæðisins tekur gjöld fyrir þjónustu sína. Almenningur greiðir fast gjald án tillit til magns á sorpi og virkar það því ekki hvetjandi til minnkunar á sorpi. Fyrirtækjum er aftur á móti gert að greiða eftir sorpmagni til að hvetja þau til að draga úr myndun úrgangs.

Á vegum kaupmannasamtakanna, kaupfélaga og Landverndar hefur verið sett gjald á innkaupapoka úr plasti. Helmingur af ágóðanum rennur til umhverfisverkefna Landverndar.

Umverfisráðuneytið vinnur nú að því að athuga frekari möguleika á því beita haghvötum í auknum mæli í þágu umhverfisverndar.

Þar sem mengun virðir engin landamæri er nauðsynlegt að þjóðir vinni saman í baráttunni gegn henni. Íslendingar hafa tekið þátt í ýmiss konar samstarfi í þeim efnum. Má sem dæmi nefna samvinnu þeirra ríkja sem eiga land að norðurskautssvæðinu þ.e. Kanada, Noregur, Svíþjóð, Danmörk, Ísland, Bandaríkin, Sovétríkin og Finnland. Árið 1991 var samþykkt umhverfisáætlun fyrir Íshafssvæðið. Hún er byggð á niðurstöðum rannsókna sem gerðar hafa verið á mengun af völdum lífrænna klórsambanda, olíu, þungmálma, hávaða, geislavirkni og súrs regns.

Íslendingar eru virkir þátttakendur í norrænu samstarfi á sviði umhverfisverndar og væri of langt mál að telja það allt upp hér. Má sem dæmi nefna að samhæfðu umhverfismerkjakerfi hefur verið komið upp svo neytendur geti þekkt úr umhverfisvænar vörur.

Árið 1990 var stofnað norrænt fjármögnunarfyrirtæki í þágu umhverfis (NEFCO). Verksvið þess er að veita fé til umhverfisvænna verkefna í Mið- og Austur-Evrópu. Er þetta gert vegna þess að umhverfi Norðurlandabúa er ógnað af fjarmengun sem á uppruna sinn á fyrrgreindum slóðum. Norðurlönd aftur á móti búa yfir tækniþekkingu sem gerir þeim kleift að bæta ástandið. Umhverfismál munu einnig hafa forgang hjá norrænu ráðherranefndinni í framtíðinni.