Ólafur Halldórsson
Samkvæmt flokkunarfræðinni teljast menn til prímata, ásamt hálföpum, öpum og mannöpum, enda fellur líkamsgerð okkar vel að þeim ættbálki. Til dæmis er beina- og vöðvabygging okkar með svipuðum hætti og hjá mannöpum og sama gildir um innri líffæri. Við erum með sömu blóðflokka og apar (til dæmis fannst rhesus-blóðflokkurinn fyrst í apategund sem þessi blóðflokkur er kenndur við), og svipaðir sjúkdómar herja á okkur og apana. Einnig hafast fengið vísbendingar um skyldleika manna og annarra prímata með athugun á steingerðum beinum sem grafin hafa verið úr jörðu.
Ættir prímata má sennilega rekja aftur til loka miðlífsaldar. Talið er að fyrstu prímatarnir hafi verið smávaxnar skordýraætur. Þessir forverar okkar náðu smám saman tökum á því að lifa og hrærast uppi í trjánum. Umhverfið í trjánum er þrívíður heimur samanborið við umhverfi sléttunnar, og til þess að dýr nái að aðlagast slíku umhverfi þarf það bæði að hafa góð tök á því að grípa um trjágreinar og vera gætt nákvæmu sjónskyni. Dýr sem lifir í trjám þarf á nákvæmu fjarlægðarskyni að halda. Augu flestra prímata vísa fram og eru samstillt, þ.e. þeir beina báðum augum samtímis að því sem athyglin beinist að. Þar með hafa þeir öðlast eiginlegt dýptarskyn eða þrívíddarskynjun, því þegar horft er með báðum augum samtímis á sama hlutinn er sjónarhornið frá hvoru auga um sig ekki alveg það sama.
|
Prímatar Ættbálkur prímata er flokkaður í tvo undirættbálka: hálfapa (Prosimii) og undirættbálk apa, mannapa og manna (Anthropoidea), sem aftur er greindur í þrjár yfirættir: apa Nýja Heimsins (Ceboidea), apa Gamla Heimsins (Cercoptithecoidea) og yfirætt manna og mannapa (Hominoidea). Síðastnefnda yfirættin samanstendur af þremur ættum: Hylobaitae (gibbonapar), Pongidae (órantútan, simpansar og górillur) og Hominidae (mannættin), auk útdauðra ætta, t.d. Oreopithecidae. |
Ekki er vitað af hvaða ástæðu fyrstu fulltrúar mannættarinnar yfirgáfu skóga hitabeltisins. Margir telja að ástæðan gæti verið sú að skóglendi hafi rýrnað vegna kólnandi loftslags. Sennilegt er að þróun uppréttrar stöðu hjá forverum okkar hafi átt sér stað í nágrenni skóga (áður en þeir leituðu út á gresjurnar); þannig hafa hinir veikburða og áberandi tvífætlingar haft meiri möguleika á að forða sér undan rándýrum upp í tré.
Dýptarsjón sem var upphaflega aðlögun að trjálífi hefur nýst hinum uppréttu verum til að skyggnast um eftir fæðu og hættulegum rándýrum. Með uppréttum gangi fengu handleggur og hönd nýtt hlutverk og má jafnvel segja að þar með hafi skapast nýtt líffæri með algjörlega nýja notkunarmöguleika, þótt þess sjáist ekki merki að fyrstu forverar manna hafi komist upp á lag með smíði steináhalda.
Samanburður á erfðaefni og blóðprótínum manna og simpansa bendir til sameiginlegs forföður fyrir 5 - 6 milljónum ára. Lítið er vitað um sögu mannættarinnar þar til suðurapinn kom til sögunnar fyrir um fjórum milljónum ára. Suðurapar eru flokkaðir í nokkrar tegundir, eftir aldri menjanna og einkennum, og nefnist elsta tegundin Australopithecus anamensis (australopithecus merkir suðurapi og anamensis er degið af kenyska orðinu anam: stöðuvatn). Yngri tegundir suðurapa, sem eru þekktastar, eru: Australopithecus afarensis (afarski suðurapi), (Australopithecus africanus (afríski suðurapi) og Australopithecus robustus (stóri suðurapi).
|
Nýr fjölskyldumeðlimur Nýlega fundust í Eþíópíu 4,4 milljón ára beinaleifar sem gætu verið af frumstæðum suðurapa, og var honum upphaflega gefið heitið Australopithecus ramidus (ramidus er dregið af afarska orðinu ramid, sem merkir rót). Ramidus virðist hafa gengið uppréttur, en ýmis önnur einkenni (t.d. gerð tanna) eru eins og millistig simpansa og suðurapa. Sumir telja að þarna sé kominn hlekkur á milli suðurapa og sameiginlegs forföður manna og simpansa, og þeirri skoðun eykst fylgi að um sé að ræða sérstaka tegund. |
Það er ljóst, meðal annars af gerð fótleggjabeina og mjaðmagrindar, að suðurapar gengu uppréttir. Þá voru tennur þeirra líkar mannstönnum, en þar lýkur samlíkingunni við menn. Stærð kjálka og höfuðlag minnir fremur á mannapa en menn og heilinn var álíka stór og í górillu, en ytri gerð heila, til dæmis ósamhverfa heilahvela, sver sig í mannættina. Þetta staðfestir að uppréttur gangur þróaðist með forverum okkar áður en veruleg breyting varð á stærð heilans. Engar marktækar vísbendingar hafa fundist um áhaldanotkun suðurapa, en þó má telja víst að þeir hafi notað verkfæri, að minnsta kosti ekki í minna mæli en simpansar nútímans
Steingerðar beinaleifar suðurapa hafa fundist bæði í Suður- og Austur-Afríku, en merkilegasti fundarstaðurinn er án efa í Hadar í Afar-eyðimörkinni í Eþíópíu. Niðurstaða rannsókna á beinaleifum þessum var sú að þær hefðu tilheyrt sérstakri tegund suðurapa, og fékk hún heitið Australopithecus afarensis (afarski suðurapi). Beinaleifar sem fundist hafa af afarska suðurapa eru 2,5 - 4 milljóna ára gamlar. Sennilegt er að afarski suðurapi sé sameiginlegur forfaðir afríska suðurapa og ættkvíslar manna.
Heilastærð afarska suðurapa var svipuð og gerist meðal simpansa, og þeir höfðu stóra framstæða kjálka og voru hökulausir. Tanngerð þeirra var í meginatriðum áþekk tanngerð manna og þykir m.a. tannlögun benda til þess að þeir hafi verið alætur. Þetta er mikilvægt atriði vegna þess að kjötát, þótt í litlum mæli hafi verið, hefur haft áhrif á afkomumöguleika (í kjöti eru t.d. ómissandi amínósýrur). Suðurapar þessir voru lágir í loftinu sterkbyggðir. Bein þeirra voru tiltölulega gild, og skýr för eftir vöðvafestingar sýna að þeir höfðu öfluga vöðvabyggingu. Beinabyggingin sýnir einnig að þeir gengu uppréttir en voru bæði stuttir til klofsins og handleggjalangir samanborið við menn.
Meðal beinaleifanna sem fundust í Hadar voru hlutar úr beinagrind úr smavaxinni konu sem sennilega hefur verið 25-30 ára þegar hún lést. Hlaut hún gælunafnið Lucy vegna þess að fornleifafræðingarnir voru að spila bítlalagið "Lucy in The Sky with Diamonds" af segulbandi þegar þeir fundu beinin. Opinbert heiti Lucy er Al 288-1. Lucy var léttbyggð og smávaxin, og beinabygging handa bendir til þess að hún hafi haft fullt nákvæmnisgrip.
Árið 1977 barst óvænt vitneskja um suðurapa, sennilega ættingja Lucyar, en þá fann Mary Leakey um 3.6 milljón ára gömul fótspor í Laetoli í Tanzaníu. Fótspor þessi hafa sömu einkenni og fótspor manna; ristarboginn kemur greinilega fram, og einnig sést að stóra táin var samliggjandi við hinar tærnar. Segja má að þetta hafi verið staðfesting þess að forverar manna hafi gengið uppréttir í að minnsta kosti 1.6 milljón ár áður en þeim hugkvæmdist að nota hendurnar til áhaldagerðar.
Árið 1960 fannst hauskúpa ásamt fleiri beinaleifum í Olduvaigjá í Tanzaníu. Heilarýmið er um 680 rúmsentimetrar. Grófformaðar handaxir úr steini fundust nálægt beinaleifum þessum ásamt hráefni til steináhaldagerðar. Einnig hafa fundist þar steinvölur sem sumir telja að hafi verið notaðar í slöngvivaði. Einn athyglisverðasti fundurinn í Olduvaigjá er steinhringur, rúmlega 4 metrar í þvermál, sem virðist leifar af einhvers konar skýlisgerð. Allt bendir til þess að frumstæðir menn hafi átt sér fasta bækistöð í Olduvaigjá fyrir um 2 milljónum ára, og veitt og safnað fæðu í nágrenninu. Samfélagsgerð af þessu tagi, svo og aðdrættir byggingar- og smíðaefnis, er vitnisburður um hæfni til samvinnu og skipulagningar. Þessar menjar eru af tegund af ættkvísl manna, Homo habilis (hæfimaður). Homo habilis virðist vera millistig suðurapa og yngri manntegundar, Homo ergaster (verkmaður).
Árið 1985 fannst beinagrind nálægt Turkanavatni í Kenya. Beinagrind þessi er úr pilti, sem sennilegar hefur verið um tólf ára gamall þegar hann lést, og er hún um 1.6 milljóna ára gömul. Þetta er í fyrsta skipti sem fundist hefur að heita má heil beinagrind frá fyrri hluta ísaldar. Hún líkist beinagrind nútímamanna en höfuðkúpan er all-frábrugðin. Piltur þessi hafði stærra heilarými en suðurapar og hæfimaður en hakan er innfallin, ennið lágt og afturhallt og yfir augntóttum eru hvelfdir brúnabogar. Hann mun hafa verið um 1.60 m á hæð þegar hann lést sem bendir til þess að hann hefði orðið um 1.80 m fullvaxinn. Það hefur komið á óvart að finna menjar um svo hávaxinn frummann frá fyrri hluta ísaldar. Beinaleifar þessar tilheyra fornri tegund manna, Homo ergaster.
Sennilegt er að Homo ergaster-stofn hafi farið frá Afríku til Asíu fyrir allt að 2 milljónum ára og þróast þar í Homo erectus (reismann). Reismaður er að líkindum hliðargrein á þróunarmeiði mannættar, en ekki forfaðir nútímamanna og Neanderdalsmanna eins og talið hefur verið.
Fyrstu beinaleifarnar af reismanni fundst austur á Jövu rétt fyrir síðustu aldamót og byggðist upphaflega skilgreiningin á ísaldarmönnum þessum á þeim fundi. Fundist hafa fjölmargar menjar um reismenn á þessari öld, og eru elstu menjaranar (sem fundust í Kína) allt að 1.9 milljón ára gamlar, en þær yngstu, sem fundust nýlaga á Jövu, eru um 40.000 ára gamlar.
Umhverfis- og loftslagsbreytingar á ísöld hafa vafalaust haft mikil áhrif á þróun, lífshætti og úrræði steinaldarfólks. Ísöldin einkenndist af miklum sviptingum og skiptust á hlýskeið og jökulskeið. Á hlýskeiðum var hitastig oft áþekkt því sem nú gerist en á jökulskeiðunum náði íshella norðurhvels suður í Evrópu og Alpafjöllin voru jökulkrýnd. Þá lækkaði sjávarborð og landbrýr mynduðust víða. Sumir hópar manna hafa ef til vill leitað suður á bóginn þegar jökulskeið gengu í garð en aðrir þraukuðu í ísaldarnepjunni og þróuðu með sér ný úrrræði til að komast af við óblíðar aðstæður. Þeir komust upp á lag með að veiða í skipulögðum hópum og jafnframt mynduðust stærri og öflugri samfélagseiningar en fyrr. Því má telja öruggt að þeir hafi þróað með sér einhvers konar tungumál. Veiðitæki þeirra urðu æ banvænni, og notagildi og margbreytileiki ýmis konar verkfæra jókst smám saman. Fundist hafa margvísleg áhöld og veiðitól smíðuð úr dýrabeinum og steini, allt frá handöxum til slöngvivaða, og eflaust hafa einnig verið smíðuð áhöld úr viði þótt nú sjáist þeirra engin merki.
Margir telja að öskulag sem fannst hjá jarðneskum leifum kínverska reismanns (Pekingmannsins) í Drekahelli í Zhoukoudian sé sönnun þess að reismaðurinn hafi verið farinn að nota eld fyrir að minnsta kosti 400.000 árum. Steingerð dýrabein sem fundist hafa í helli þessum, sem virðist hafa verið aðsetursstaður reismanna í um 200.000 ár (frá því fyrir um 460.000 til 230.000 árum), benda til þess að íbúarnir hafi verið slyngir veiðimenn sem höfðu yfir að ráða úrræðum til að veiða stórbráð. Einnig hefur fundist urmull steináhalda í hellinum. Árið 1937, er hætta varð uppgreftri vegna innrásar Japana, höfðu fundist leifar 38 einstaklinga í Drekahelli.
Notkun elds hefur haft áhrif á afkomuöryggi og lífshætti steinaldarmanna. Eldurinn var bæði hitagjafi og vörn gegn rándýrum, og þessi nýjung hefur vafalítið stuðlað að fastri búsetu. Auk þess hefur notkun elds valdið byltingu í matargerð. Við steikingu eða suðu verður maturinn mýkri undir tönn og auðmeltari en ella. Gera má ráð fyrir að rýrnun kjálka og kjálkavöðva hafi smám saman fylgt í kjölfarið á notkun elds við matargerð - fyrst í stað vegna minnkandi álags, og síðar sem þróunarleg aðlögun.
Reismönnum svipaði til nútímamanna hvað varðar líkamsbyggingu, þótt þeir hafi haft mun meiri vöðvastyrk, en höfuðið var frábrugðið. Höfuðkúpan var þykkari og flatvaxnari en gerist meðal nútímamanna, hakan innstæð, enni afturhallt með brúnabogum yfir augntóftum, kjálkar stórir og á hnakkabeini voru flatarmiklar vöðvafestingar fyrir öfluga hálsvöðva. Þessi einkenni eru með því síðasta sem breyttist í þróun mannsins.
Stærð heilarýmis hjá elstu reismönnum sem menjar hafa fundist um er um það bil 780 rúmsentimetrar, en hjá þeim yngstu um 1200. Þetta þýðir að heilastærð flestra reismanna hefur verið innan marka heilastærðar hjá nútímamönnum, en meðalheilastærð nútímamanna er um 1360 rúmsentimetrar. Fundist hafa um 800.000 ára menjar á Spáni um Homo heidelbergensis, en svo nefna sumir fræðimenn þá tegund manna sem talið er að Neanderdalsmenn (Homo neanderthalensis) og nútímamenn (Homo sapiens) hafi þróast af. Ef til vill eru þessir fornu spánarbúar forfeður Neanderdalsmanna. Sumir telja að flokka beri hina fornu spánarbúa undir sérstaka tegund, Homo antecessor, sem bæði Homo sapiens og Homo neanderthalensis séu komnir af:
Telja má víst að Neanderdalsmenn hafi verið komnir fram sem afmarkaður stofn fyrir 150.000 - 200.000 árum. Fundist hafa beinaleifar hundraða einstaklinga af kyni Neanderdalsmanna og miðað við fundarstaði virðist útbreiðsla þeirra einkum bundin við Evrópu og Austurlönd nær. Athuganir á beinaleifum hafa leitt í ljós að beinabygging Neanderdalsmanna hefur verið áþekk og hjá nútímamönnum sem hafa aðlagast köldu veðurfari. Höfuðkúpan var hins vegar frábrugðin höfuðkúpum nútímamanna (má segja að höfuðkúpa hinna fyrrnefndu minni á rugbybolta en hinna síðarnefndu fremur á fótbolta að lögun). Kinnbein voru aftursveigð, nasaholur breiðar og höfuðbeinin þykk. Sumir telja að þessi einkenni séu sérstök aðlögun að köldu og þurru loftslagi. Þá voru kjálkar þeirra stórgerðir, hakan innstæð og ennið fremur lágt og aftursveigt, og einnig höfðu þeir áberandi hnakkabungu. Hinir miklu brúnabogar yfir augntóftum villa nokkuð sýn og valda því að ennið virðist lægra en það í raun er.
Neanderdalsmenn voru þéttir á velli, með sterklegri vöðvabyggingu en nútímamenn, og fremur lágvaxnir. Mælingar á 10 karl- og 5 kvenbeinagrindum sýndu meðalhæð karla um 1.68 m. og kvenna um 1.59 m. Heilastærð Neanderdalsmanna var nokkuð meiri en gerist meðal nútímamanna, en hann var í meginatriðum svipaður heila nútímamanna. Ekki er ósennilegt að hin sérstöku líkamseinkenni Neanderdalsmanna séu aðlögun að óblíðu veðurfari síðasta jökulskeiðs. Áætlað er að bein Neanderdalsmanna hafi verið a.m.k. 10% þyngri en bein nútímamanna. Einnig benda vöðvafestingar beinagrindarvöðva til þess að Neanderdalsmenn hafi haft mun meiri burði en nútímamenn og hafa sumir þeirra sennilega getað lyft allt að einu tonni. Handgripið hefur verið tvisvar til þrisvar sinnum öflugra en hjá nútímamönnum. Líkamshlutföll Neanderdalsmanna voru innan eðlilegra marka fyrir nútímamenn. Þó gætir tilhneigingar í þá átt að útlimir séu tiltölulega stuttir (þ.e. framhandleggir og fótleggir neðan hnésbóta). Sömu tilhneigingar gætir hjá nútímafólki sem býr á köldum stöðum.
Neanderdalsmenn kunnu vel að nýta sér þær bjargir sem frerasléttur við rætur jökulskjaldarins mikla höfðu upp á að bjóða en þar reikuðu um hjarðir stórvaxinna dýra sem aðlagast höfðu helkulda þessa tímabils. Um þetta vitna veiðitól þeirra og áhöld, og beinaleifar veiðibráðar við aðsetursstaði þeirra. Elstu menjar um Neanderdalsmenn í Evrópu eru frá síðasta hlýskeiði en blómaskeið þeirra var á síðasta jökulskeiði. Sjávarborð lækkaði á síðasta jökulskeiði svo að víða var gengt á milli staða sem sjór aðskildi á hlýskeiðum. Barrskógar í norðurhluta Evrópu viku fyrir víðlendum og gjöfulum freragresjum, og á milli jökulskjaldarins í norðri og Alpajökulsins var íslaust belti sem náði alla leið frá Asíu til Englands (sem þá var áfast meginlandinu) og bauð upp á fjölbreytilegar umhverfisaðstæður.
Ýmislegt má álykta um lífshætti Neanderdalsmanna af menjum þeim sem þeir hafa skilið eftir sig. Tinnusteinssköfur og sílar gefa til kynna að þeir hafi stundað skinnaverkun, og hafa þeir meðal annars notað skinnin í tjöld og klæði. Sem veiðiþjóð munu þeir hafa verið mikið á faraldsfæti og búið ýmist í tjöldum eða hellumi. Greftrunarsiðir þeirra benda til átrúnaðar á annað líf. Oft voru munir; skartgripir eða nytjahlutir, meðal annars úr tinnu, lagðir í grafirnar. Sumar beinaleifar Neanderdalsmanna eru af einstaklingum sem hafa átt við alvarlega fötlun að stríða, og fundist hafa menjar um áverka sem hafa gróið. Þá hafa fundist beinaleifar af gamalmennum. Þetta sýnir að annast hefur verið um sjúka og vanburða einstaklinga. Ljóst er að menning Neanderdalsmanna hefur verið allþróuð og margbrotin.
Beinafundir sýna að menn með einkenni nútímamanna hafi komið til sögunnar löngu áður en Neanderdalsmenn urðu allir. Til dæmis hafa fundist í Afríku um það bil 100.00 ára gamlar beinaleifar sem bera einkenni nútímamanna, en yngstu beinaleifar Neandardalsmanns sem fundist hafa til þessa eru hins vegar um 30.000 ára gamlar. Neanderdalsmenn og menn með einkenni nútímamanna hafa því verið "samtímamenn" í tugi árþúsunda.
Því hefur löngum verið haldið fram að nútímamenn (Homo sapiens) hafi útrýmt Neanderdalsmönnum þegar hinir fyrrnefndu birtust í Evrópu fyrir 40.000 árum. Þetta þarf þó ekki að hafa gerst þannig að nútímamenn hafi farið með hernaði á hendur Neanderdalsmönnum, heldur hafa þeir ef til vill þrengt að þeim, til dæmis með því að leggja undir sig vetrardvalarsvæði þeirra í syðri hluta álfunnar og mynda þar þéttari og varanlegri byggð en Neanderdalsmenn.
Hafi nútímamenn birst skyndilega í Evrópu eins og beinafundir benda til (fyrir um 40.000 árum) þá hljóta þeir að eiga uppruna sinn að rekja til Asíu eða Afríku, og hafa hópar þeirra tekið sig upp þaðan og lagt leið sína norður í Evrópu þar sem þeir hittu Neanderdalsmenn fyrir. Reynt hefur verið að tímasetja uppruna nútímamanna með athugunum á erfðaefni hvatbera í mannsfrumum. Á grundvelli þessara athugana var dregin sú ályktun að sameiginlegan uppruna allra nútímamanna megi rekja nokkurn veginn 200.000 ár aftur í tímann (reyndar hafa verið gefin upp mörkin 140.000-290.000 ár). Einnig bentu niðurstöðurnar til Afríku sem upprunastaðar. Að svo miklu leyti sem hægt er að slá nokkru föstu í þessum efnum þá eru fyrrgreindar niðurstöður í samræmi við steingervingafundi og aldursgreiningar á þeim.
|
Afríska Eva og Adam Reynt hefur verið að tímasetja uppruna nútímamanna með samanburði á erfðaefni hvatbera í mannsfrumum. Hvatberar eru frumulíffæri sem sjá um orkulosun, en þeir fjölga sér með einfaldri skiptingu líkt og bakteríur og hafa að hluta sitt eigið erfðaefni. Komið hefur í ljós að erfðaefni í hvatberum allra dýrategunda, sem til þessa hafa verið athugaðar, eru nauðalík og öll innihalda þau 37 gen. Þar eð engir hvatberar berast með sæðisfrumum inn í eggfrumur við frjóvgun, þá erfast hvatberar og erfðaefni þeirra aðeins frá móður. Erfðaefni hvatbera helst því óbreytt nema það stökkbreytist eða mistök verði við endurmyndun þess. Gengið er út frá því að tíðni slíkra breytinga haldist óbreytt frá einum tíma til annars. Samanburður á erfðaefni hvatbera er talinn gefa góða hugmynd um skyldleika stofna og mjög skyldra tegunda. Kannaður hefur verið skyldleiki hinna ýmsu kynþátta manna með þessari aðferð og bentu niðurstöður til þess að formóðir nútímamanna hafi átt heima suður í Afríku fyrir um 200.000 árum. Þessi "ættmóðir" er yfirleitt kölluð "Afríska Eva". (Réttara væri að tala um afmarkaðan stofn sem verið hafi upp fyrir um 200.000 árum). Nýlegar athuganir sem gerðar hafa verið á "hlutlausum" erfðaefnisbút (introni) í Y-kynlitningi karla benda til þess að núlifandi menn séu afkomendur lítils stofns sem verið hafi uppi fyrir um 270.000 árum. |
Í framhaldi af þessu mætti álykta að Neanderdalsmenn og nútímamenn hafi aðskilist frá sameiginlegum meiði fyrir meira en 200.000 árum, og að Neanderdals-greinin hafi þróast í Evrópu en nútímamenn í Afríku enda bendir ýmislegt til þess, að nútímamenn hafi verið að finna í Afríku og Austurlöndum nær löngu áður en þeir birtust í Evrópu og suðurhluta Asíu.
|
Veiðigeta steinaldarmanna Öfugt við önnur spendýr er maðurinn ósérhæfð lífvera, tækifærissinni í lífsháttum sínum. Hann getur brugðið fyrir sig hreyfimáta flestra annarra dýra (gengið, hlaupið, synt, klifrað - og nú síðast flogið fyrir tilstilli tæknikunnáttu sinnar). Sama máli gegnir um fæðuvalið: við erum alætur, og því ekki háð viðgangi einnar fæðuuppsprettu eins og til dæmis rándýr sem bæði hljóta að fylgja stofnstærðarsveiflum bráðarinnar og mynda mun smærri stofna en bráðin. Tækifærisstinnar á borð við manninn geta sótt í þá bráð (eða aðra fæðu) sem er algeng hverju sinni, haldið þannig mikilli stofnstærð og veitt í framhjáhlaupi dýr sem eru í stofnstærðarlágmarki ef þeir rekast á þau. Ef við þetta bætist veiðitækni Homo sapiens á síðasta jökulskeiði þá þarf ekki að koma á óvart að menn hafi þá þegar haft allnokkur áhrif á umhverfi sitt, og jafnvel valdið aldauða einhverra dýrategunda. Þeir hafa haft vitneskju um árstíðabundnar ferðir dýra og hvar þau héldu sig á hverjum tíma, og þeir voru fyrstu stóru landdýrin sem gátu drepið úr fjarlægð (spjót og kaststafir; bogi og örvar). Þetta ásamt uppréttri stöðu sem skapaði í einu vetvangi "ný" líffæri með sérstaka eiginleika, hendur og handleggi, ásamt hraðvirkri fínstjórn heilans á þessum líffærum (öflugt nákvæmniskast spjóts eða steinflögu er í raun hátæknileg aðgerð) skapaði í raun alveg nýja tegund lífveru. Segja má að í þessu tilliti sé maðurinn líkt og mörg dýr í einu - eða að hann lifi í mörgum umhverfum samtímis. |
Það er almenn venja að nefna þá Evrópubúa sem uppi voru á síðari hluta fornsteinaldar Krómagnonmenn, og með þeim hefst samfelld saga nútímamanna í Evrópu allt til okkar tíma. Ekkert bendir til þess að andlegir og líkamlegir eiginleikar Krómagnonmanna hafi í neinu verið frábrugðnir eiginlegum þess fólks sem nú byggir jörðina. Beinaleifar sem fundist hafa af fólki þessu benda þó til þess að það hafi verið ofjarlar okkar að líkamsburðum. Beinafundir frá síðari hluta fornsteinaldar (fyrir um 40.000-10.000 árum) benda til þess að meðalaldur fólks hafi þá varla verið meiri en þrjátíu ár, og að tiltölulega fáir einstaklingar hafi orðið eldri en fimmtugir.
Hið nýja mannkyn var á hærra stigi en forverar þess á öllum sviðum verktækni, og jók nýjum og áður óþekktum þráðum í hinn margslungna vef menningarinnar. Þeir stunduðu að vísu veiðimennsku líkt og Neandardalsmenn höfðu gert fyrir þeirra daga, og hellar og húðtjöld voru híbýli þeirra, en áhöld þeirra og veiðitæki voru fjölbreyttari en áður hafði þekkst og smíðisgripir þeirra, einkum steináhöldin, náðu ótrúlegri fágun og fullkomnun. Þeir gerðu sér vönduð klæði úr skinnum og loðfeldum og lögðu meiri áherslu á formfegurð en fyrri tíðar menn. Fundist hafa frá síðari hluta fornsteinaldar útskorin dýrabein og smástyttur klappaðar í stein, hinar svonefndu venusarstyttur, svo og skartgripir smíðaðir úr rafi, dýratönnum og skeljum. Mesta undrun og aðdáun hafa þó vakið hin frægu hellamálverk í fjallgörðum Frakklands og Spánar sem fundust á síðari hluta 19. aldar, en lengi vel eftir að þau fundust neituðu flestir að trúa því að steinaldarmenn hefðu skapað svo mögnuð listaverk. Hellamyndir þessar tengjast meðal annars einhvers konar seiðmennsku eða veiðigaldri því myndefnin eru oft af veiðidýrum. Ef til vill má líta á þessi hellamálverk sem eins konar aðdraganda að ritmáli því þau veita ýmsar upplýsingar um veiðidýr, vopn og klæðaburð. Einnig er vitað að Krómagnonmenn fylgdust með og skrásettu tunglgöngu á beinplötur fyrir um 30.000 árum síðan.
Tímabil hellamálaranna er lífseigasta menningarskeið sem vitað er um í sögu nútímamanna. Það stóð yfir í um 25.000 ár (frá því fyrir um 35.000 til 10.000 árum). Ekki þurfti að kvarta undan fólksmergðinni; talið er að við ísaldarlok hafi íbúafjöldinn í núverandi Frakklandi verið nokkrir tugir þúsunda. Fyrrnefnd hellamálverk má greina í fimm megingerðir: (óstílfærðar) myndir af dýrum; grófgerðar fingurteikningar dregnar í leir; einföld flatarmálsform (til dæmis þríhyrningar); frjálslega dregnar mannsmyndir og útlínumyndir mannshanda. Það hefur vakið nokkra furðu að myndir hafa oft verið málaðar yfir aðrar sem fyrir voru þótt nóg væri plássið. Þetta bendir ekki til þess að myndirnar hafi gegnt sérstöku hlutverki við helgiathafnir heldur hafi mikilvægi þeirra einkum falist í sjálfri athöfninni: að mála myndina. Þetta styður þá tilgátu að myndir þessar hafi fyrst og fremst tengst veiðigaldri. Önnur tilgáta er sú að myndskreyttir afkimar hellanna hafi verið notaðir til vígsluathafna.
Maðurinn lagði undir sig áður óþekkt lönd og álfur við lok fornsteinaldar, og fyrir 40.000 - 50.000 árum bætti hann Ástralíu og síðar Ameríku við landvinninga sína. Lok síðasta jökulskeiðs markaði upphafið að nýjum áfanga í sögu mannsins en þá tók fólk fyrst upp fasta búsetu með akuryrkju og tamningu húsdýra á anatólísku hásléttunni (Þar sem nú er Tyrkland), fyrir botni Miðjarðarhafs og við Persaflóa, og í kjölfar þess mynduðust fyrstu bæjarsamfélögin.
Flest bendir nú til þess, bæði steingervingasagan og erfðafræðilegar athuganir, að nútímamenn séu allir af sama stofni sem eigi uppruna sinn í Afríku og hafi síðan breiðst út um lönd og álfur á síðastliðnum 100.000 árum.
Myndirnar hér að ofan eru úr http://www.wsu.edu:8001/vwsu/gened/learn-modules/top_longfor/lfopen-index.html